De klapdeur van de kroeg

Dit lied leerden we kennen toen we in 1974 het boek “Gij zijt kanalje, heeft men ons verweten” cadeau kregen en we dit titanenwerk van Jaap van de Merwe begonnen uit te pluizen. Het is één van de vele liederen waarin vanuit sociale overwegingen getracht werd het wijdverspreide alcoholisme bij de verpauperde arbeidersklasse te bestrijden. Zie hiervoor “Verkoop toch geen drank aan mijn vader” en andere liederen uit de categorie “Drank“.
Het lied dateert uit de tijd van de industriële revolutie, rond 1900, maar een auteur wordt niet vermeld. Van de Merwe publiceerde een handgeschreven melodie maar een gedrukte “originele” en oudere partituur die we pas recent ontdekten wijkt daar vanaf. De tekst blijft dezelfde. Na elke strofe volgt een aangepast refrein maar wij herhalen meestal het eerste refrein.



De klapdeur van de kroeg
1029 [A] C.S. Adama Van Scheltema (1815-1897) [C] onbekend
De kroeg heeft een klapdeur die willig reeds wijkt
voor ’t handje van zelfs een klein kind,
dat angstig en schuw door een reetje heen kijkt
of ’t daar niet zijn vader nog vindt.
Van ‘s morgens vroegtijdig tot na middernacht
klinkt twist, vloek en dronkemanslied.
Tot de kroegbaas, die lang naar zijn slaapstee reeds smacht
de dralers ’t naar huis gaan gebiedt.
’t Is drank en nog eens drank
bij glas en flesgeklank
tot laat van ‘s morgensvroeg.
En Satan, o hij lacht
om ’t wild dat hem weer bracht
de klapdeur van de kroeg.
De werkman die drentelt van ’t dagwerk naar huis,
kan node die klapdeur voorbij.
Op ’t werk en tehuis is verveling en kruis,
daar binnen is ’t vrolijk en vrij.
Want Piet drinkt met Janmaat en Jan drinkt met Piet,
en ’t rondje gaat er keer op keer.
Wie niet meedrinkt en meejoelt bij glas en bij lied,
geldt hier voor geen man meer van eer.
Komt kerels, nog een dronk
Hier zeilt geen saaie bonk
ooit dwars ons voor de boeg.
En Satans grijnzend woord
pocht op zijn hellepoort :
de klapdeur van de kroeg.
Een gulden heeft Trui uit de Lombard(1) gevist
en fluks gaat z’er mee aan de zwier.
Want of ze haar beste japon daarvoor mist,
een mens heeft maar eenmaal plezier.
Al stierf in die nacht ook haar enigste kind,
al ligt in het Gasthuis haar man,
want haar troost is geen kerkgang maar ’t gaan in de wind,
die gulden en meer moet er aan.
’t Is: ‘Drink!’ en nogmaals: ‘Drink!’
Kom, toon courage, flink.
Een held die er twaalf versloeg!
En Satan , o hij lacht ,
want hem dient trouw de macht
der klapdeur van de kroeg .
Zie ginds daar dien heer of wat ooit een heer was.
Zijn neus en zijn deukvolle hoed
verraden in hem al de vriend van het glas,
zijn armoe en ’t vuur in zijn bloed.
Eens was hij zijn moeder een helper en staf,
maar sedert hij Bacchus(2) slechts dient
en al wank’lnd zich haast naar een dronkemansgraf,
een lastpost voor maag en voor vriend.
’t Is altijd weer het glas
dat hem ten valstrik was
en als zijn prooi versloeg.
Helaas voor Staat en Kerk
toont daag’lijks zich te sterk:
de klapdeur van de kroeg.
’t Is dubbele nering als ’t loon werd betaald
en ’t meest op Gods heilige dag.
Waar bij straatmuziek hel de gasluchter straalt,
voor mannen van ’t dronkemans slag;
dat moeder en kinderen hongeren laat,
in ’t ijskoud en donker tehuis.
Of gejaagd en vol angst soms op marktplein of straat
nog huivert voor dreigender kruis.
’t Is drank en altoos drank.
’t Is dronken woest geklank.
Van ’t helvocht nooit genoeg !
Zo lokt en rooft en moordt
jaar-in en jaar-uit voort
de klapdeur van de kroeg.
(1)De Lombarden waren gespecialiseerd in het lenen van geld in ruil voor een pand: een juweel, een muziekinstrument, kledij … Wie de lening terugbetaalde kreeg ook zijn pand terug. Een pandjeshuis werd daardoor “de Lombard”, later verbasterd tot de “lommerd”
(2)Romeinse god van drank en vertier
| Partituur * De klapdeur van de kroeg * | |
1. instrumentaal
|
|
| Partituur * De klapdeur van de kroeg * versie Van de Merwe | |
2. instrumentaal BiaB melodie Van de Merwe
|
|
3. versie van De Stoopkes
|
Bronnen: Uit verzameling Moormann K077 - met muzieknotatie. Blijkbaar een fragment uit het tijdschrift "De Wereldstrijd : voor godsdienst, huisgezin en vaderland" (1892 e.v.) waarvan dichter-predikant Adama van Scheltema (1815-1897) de hoofdredacteur was en bijgevolg de vermoedelijke auteur van de liedtekst. Hij publiceerde het ook als lied nr 140 in "Onze Geloofs- en Strijdzangen: geheelonthoudersliederen door J.J.P Valeton Sr. en C.S. Adama van Scheltema en anderen", uitgegeven in Gouda bij T.J.Kousbroek circa 1900 In "Gij zijt Kanalje" - Jaap Vande Merwe (MUZ004 pag 65) met afwijkende melodie LP 1988 "De Stoopkens - De Jeneversuite" (ingekorte versie, met eigen slotstrofe)
Laura (kluchtlied)
In het liederenschrift van Eugenius Koopman vonden we als “kluchtlied” nr 35 het relaas over “Laura”, zonder opgave van melodie.
De eerste strofe is vrijwel identiek aan die van “zang nr. 4” in de “Suffragettenrevue” met 12 liederen van Louis Michiels uit Leefdaal. Die schreef de revue in 1912 ; “zang nr 4” heeft bij hem maar 1 strofe.
We denken nog steeds dat Koopman liederen en voordrachten verzamelde die in de talrijke Antwerpse café-chantants werden gezongen tussen 1900-1916. Dat daar een lied uit een revue, geschreven en opgevoerd in Leefdaal anno 1912, zou gezongen zijn lijkt ons sterk maar niet onmogelijk. De kans dat het omgekeerde gebeurde ligt iets meer voor de hand.
Hoe dan ook kunnen we de muziek die L. Michiels (op)schreef perfect plakken op de versie genoteerd door Koopman. Hij voegde er een korte instrumentale intro aan toe; u herkent daarin ongetwijfeld “rotte pataate”
Laura (kluchtlied)
1028 [AC] onbekend
Geachte vriendenschaar,
mag ‘k iets van u verhopen?
Hebt gij somtijds geen vrouw
langs hier voorbij zien lopen?
Z’is donkerbruin van haar
en schijnt pas veertig jaar
Omdat ik ze oprecht bemin ja zoek ik haar
Net gezicht, bevallig wicht, z’heet Laura
Al mijn pree die heeft ze mee, Laura
Z’is op zwier met ’n grenadier, Laura
Ach kwam zij maar weer bij mij, Laura
Van op den dag dat ik
met haar ging kennismaken,
‘k was zo in mijnen schik
als wij van minnen spraken.
Ik kocht haar goudsatijn
en kleedde haar zo fijn
Waarom mag zij voor mij
dan toch gaan lopen zijn?
Liefste, keer bij mij weer, Laura
Arme soos, weest niet boos, Laura
Ach verlaat dien soldaat, Laura
Kom als ’t kan bij uwen man, Laura
O ja ’t is waar,
ik ben vergeten nog te zeggen
dat mijne brave vrouw
heel goed de kaart kan leggen.
Voor Duits of Engelsman,
’t was eender wie er kwam,
’t was zeker dat z’hem
zijne portemonnaie ontnam
Z’was habiel in die stiel Laura
Haar verzet was het buffet Laura
Door haar keel goot ze veel Laura
Doch voorwaar min ik haar Laura
Toch zal ik getrouw in alle kant en hoeken
mijn allerliefste vrouw,
mijn lieve Laura zoeken.
Kom ik op ’t onverwachs, bind ik haar daad’lijk vast
als was ‘t dat zij een koppel
Grenadiers mee bracht.
‘k Hou mij kloek, ik ga op zoek naar Laura
Dan voorwaar vind ik haar Laura
Maakt zij last, bind ik haar vast, Laura
En tevree breng ik haar mee Laura
| Partituur * Laura * | |
1. instrumentaal
|
Bronnen: Uit "Liederenschrift E. Koopman", circa 1916 (MUZ0349 lied nr 35) Met bijna zelfde tekst (1e strofe) in "Suffragetten-Revue" van Louis Michiels, 1912, Leefdaal, die claimt "auteur" te zijn.
Het schipperken

Deze romantische “tweezang” tussen een meisje en een jonge “schipper” die Koopman noteerde werd door Ate Doornbosch tussen 1953 en 1968 in verschillende versies op band opgenomen en gepubliceerd in de boekenreeks “Onder de groene linde”. Die opnames gebeurden in het zuiden van Nederland waardoor het niet verwonderlijk is dat het ook in Antwerpse revues en café-chantants werd gezongen.
Doornbosch weet over de oorsprong te vertellen:
De thematiek van dit lied is verwant aan die van het Franse gedicht "Le gondolier" van Casimir Delavigne (1793-1843). Zowel Nicolaas Beets als Potgieter hebben in de jaren dertig van de negentiende eeuw dit gedicht vrij vertaald. Hun gedichten sluiten nauw aan bij het origineel en verschillen sterk van de uit de volksmond opgetekende en op liedbladen en -boeken aangetroffen varianten. De tekst van deze varianten is in de loop der tijd nagenoeg gelijkluidend gebleven. Het lied is echter op een veelheid van melodieën gezongen.
De tekst vat hij als volgt perfect samen:
Een meisje vraagt een schipper haar naar de overkant te varen en stelt hem als beloning een halssnoer met edelsteen, een gouden ring of een door haar tijdens het varen te zingen lied in het vooruitzicht. De schipper wil het alleen doen als hij haar mag kussen. Samen varen zij weg.
Het schipperken
1027 [AC] P.D. (19e eeuw)
Lieve Schipper, vaar mij over
naar dat gindse dorpje heen.
Ik zal u een halssnoer geven
en een kostelijke steen.
Neen lief meisje ‘k vaar niet over
voor geen halssnoer, voor geen steen.
Neen, voor zulke kostbaarheden
vaar ik u naar ginds niet heen.
Lieve Schipper, vaar mij over,
ik geef u een gouden ring
en daarbij een aardig liedje
dat ik onder ’t varen zing.
Neen lief meisje ‘k vaar niet over
voor geen ring of voor geen lied,
neen, voor zulke kostbaarheden
vaart gij in mijn schuitje niet.
Lieve Schipper, vaart mij over,
ik geef u wat u behaagt.
Ja, ik wil u alles geven
wat uw goedheid van mij vraagt.
Mocht ik u een kusje geven
op uw rozerode mond;
voor een kusje, lieve schone
vaar ik u de wereld rond.
’t Lieve meisje stond verlegen,
sloeg bedeesd haar oogjes neer.
Gloeiend rood verkleurde ’t blosje
en zij zuchtte menig keer.
’t Blosje was weldra verdwenen
dat de schoonste dikwijls kleurt.
’t Lieve meisje was tevreden
en de schipper opgebeurd.
Lieflijk blies de wind in ’t zeiltje
en het schuitje snelde voort
’t Meisje zong een aardig deuntje
en de schipper zong ’t akkoord.
Beiden zijn nu saam gestrengeld
door de banden van de min,
want het schalkse Cupidotje
trad met hen het schuitje in.
| Partituur * Het schipperken * | |
1. instrumentaal
|
Bronnen: liedjesschrift E. Koopman (MUZ0349 lied nr 321) Diverse melodieën genoteerd door Ate Doornbosch (MUZ0418 pag 137) Met genummerde muzieknotatie in "Het Straatlied" (D. Wouters - J. Moorman, 1933, pg. 39) (MUZ0102)


