Madame Joniaux vergiftigde drie familieleden (1894)
Ik hoor rondom mij wel eens meewarige commentaren bij krantenartikels over moorden en rampen: dat “we daar vroeger toch nooit van gehoord hebben, van zulke vreselijke dingen” en sommigen voegen er dan meteen aan toe “dat dit niet te verwonderen is, nu met al die vreemdelingen“.
Daarom nog eens een gezellig lied over een driedubbele moord, zoals er in het marktzangersrepertoire wel degelijk tientallen aanwezig waren – Julien De Vuyst vulde er twee boeken mee -, en waar zoals gewoonlijk geen vreemdeling aan te pas kwam.
Ik laat graag Jan De Schuyter aan het woord die in zijn boek “Drij moorden voor vijf cens” (een verwijzing naar een veelzeggende verkoopsslogan op een blaadje met marktliederen) het lied over Madame Joniaux van achtergrondinformatie heeft voorzien.
1894. - Zaak Joniaux. Raymond de Ryckère, substituut van den procureur des Konings te Antwerpen, liet een merkwaardige studie over deze vergiftigingszaak verschijnen, die niet alleen heel België in opschudding bracht, maar zelfs weerslag in Europa vond. De psychologische ontleding van dit misdadig geval toont aan dat Marie Thérèse Ablay, gesproten uit een familie met adellijken klank en die verschillende hogere officieren telt, o.a. den vader van de criminele vrouw, die rang had van luitenant-generaal en vleugelofficier was van den Koning, handelde onder de stuwing van twee drijfveren : haar liefde voor haar echtgenoot Henri Joniaux, ingenieur gehecht aan den dienst van Bruggen en Wegen, en den hoogmoed van haar naam. Verdenkingen bestaan dat zij haar eersten echtgenoot, Frederik Faber, een bevoegd bibliofiel, die veel ouder was dan zij, met morphine vergiftigde om met Henri Joniaux in den echt te kunnen treden. Om de schulden te kunnen dekken van een luxueus leven vergiftigde zij achtereenvolgens, in een tijdsbestek van drie jaar, haar zuster Leonie, die te Brussel een armzalig bestaan sleet, nadat zij haar een levensverzekering ten bedrage van 70.000 fr. had laten nemen ; Jacques van den Kerckhove, oom van haar echtgenoot, die voor zeer rijk doorging en (daar hij jonkman was) op wiens erfenis zij aasde en haar broeder Alfred Ablay, die in armoede te Parijs vegeteerde en wiens leven zij voor 100.000 fr. liet verzekeren. Op een aanklacht, door de verzekeringsmaatschappij Gresham ingediend, werd een onderzoek geopend. Dit wees uit dat de aangeklaagde niet alleen een misdadigster was, maar dat zij zich buitendien schuldig maakte aan het zenden van naamloze brieven, het plegen van chantage, het achterhouden van geld, dat aan haar broeder Alfred toekwam, het verarmen van haar eigen dochter uit haar eerste echtverbintenis gesproten en aan bedrog aan de speeltafel. De akte van beschuldiging betichtte Marie Thérèse Ablay van drie gevallen van vergiftiging door middel van morphine. De zaak kwam op 7 Januari 1895 voor het hof van Assisen, voorgezeten door het raadslid bij het beroepshof van Brussel, Paul Holvoet. Op 3 Februari daaropvolgend, te twintig minuten voor 2 uur 's nachts, verklaarde de jury eenparig dat Mme Joniaux schuldig was aan de haar ten laste gelegde gevallen van vergiftiging. Op 5 Juni 1895 werd de giftmengster-van de celgevangenis van Antwerpen naar de gevangenis van Bergen overgebracht. Marie Thérèse Ablay was voortaan dood voor de samenleving. Corn. Janssens schreef volgend marktlied dat door hem en door Fr. Van Kets gezongen werd op de Wijze van Genoveva.

Die “wijze van Genoveva” stelde ons voor een probleem: er zijn massa’s liederen gepleegd over “de paltsgravin Genoveva van Brabant”, Hubert Boone heeft er in zijn boek “Traditionele Vlaamse Volksliederen en dansen” (Leuven, uitgeverij Peeters, 2003) zelfs 15 pagina’s aan gewijd, en al die liederen hebben een andere melodie…

En dan hoorden we een bandopname gemaakt door Herman Van Gorp circa 1975 waarop Lien en Emma Kennis uit Kasterlee het lied over Madame Jonniaux uit het hoofd zingen. Ik herkende meteen de melodie van “Ach God, ik ben in nood” die ook gebruikt werd voor “Ferdinand en Virginie” en voor “Hij moest soldaat gaan zijn“.
Cornelius Janssens (1841-1920) schreef dus de tekst van dit lied en ook Frans Van Kets (1862-1944) had het op zijn repertoire. Hoe ouder de liederen, hoe meer strofen, en dit lied van eind 19e eeuw heeft er dus 9 !
Uiteraard stonden de kranten er indertijd vol van, de tekst van Jan De Schuyter is er een samenvatting van. U kan er meer over lezen in De Denderbode van 22 april 1894, de Gazet van Antwerpen van 7 december 1894, de Volksstem van 12 april 1895 en andere.
Madame Joniaux
816 [A]Cornelis Jansssen (1841-1920) [C] trad. 19e eeuw
Ach God! hoe ijsselijk !
Hoe wreed! Hoe monsterlijk!
Moet toch een vrouw niet zijn,
die zo brengt in de pijn
haar eigene zuster en broeder daarbij
en ook haren oom, ten getalle van drij !
Vergiftigd, o wat smart !
Met een wreedaardig hart,
en een vervalst gemoed,
door zucht naar geld en goed.
Zij pleegde veel valsheid,
bedrog, oneerlijkheid.
Haar zin op pracht gesteld
leend’ zij gedurig geld,
om broeder of zuster te helpen, in schijn,
liet zij hun verzeek’ren, zo kwamen z’in pijn.
Op middagmaal of feest
verzocht z’hun, blij van geest,
en mengde met een drift
in hun drank wat vergif.
Is dat geen grote schand?
Zij gaf hun vriend’lijk d’hand,
toen zij werden ontsteld,
was’t rap met hun gebeld.
Na enige stonden dan waren z’een lijk.
Ziet toch eens hoe wreedaardig, hoe ijsselijk!
Liep dan naar den doktoor,
doch niemand wist een spoor
of oorzaak van hun dood;
Zij veinsd’ een droefheid groot.
Haar zuster Léonie
was ’t eerste schepsel, die
zij zo bracht in den nood,
hoe droef is zulke dood !
Daarna was het haar broeder Alfred Ablay,
die zo vond zijn einde, wat smarten en wee,
daarna haar eigen oom,
wat misbaar en wat schroom
baart dit ten allen kant,
door steden, dorp en land !
’t Gerucht zich snel verspreidt,
en op gestelden tijd
ontgroef men dan hun lijk
van alle drij gelijk.
De scheikundigen hebben’t gif dan ontdekt
in het lijk van Alfred. Wat gerucht dit verwekt.
’t Is ongeloofelijk;
een daad zo schandieijk,
mag wel geschandvlekt zijn,
door groot zoals door klein!
Men nam dan in arrest
dees vrouw, en het enkwest
werd ’t allen kant gedaan.
Die zo brengt in’t getraan,
een ganse familie; ja zelfs een g’heel land
tot voorbeeld van ieder, moest worden tot schand
gesteld op een schavot;
want zulk moordenaars rot
moet worden uitgeroeid !
Veracht en ook verfoeid !
Zij kwam voor’t “Cour d’Assise”
heel onbeschaamd, precies
lijk een onnozel lam.
Maar toen men’t al vernam
wat door de getuigen aldaar werd gezeid,
en tot hare schuld daar uiteen wordt geleid
dan schrikt ieder en beeft.
Die zulk slecht voorbeeld geeft,
die is, zo elk beweerdt,
het leven niet meer weerd !
Haar vonnis werd verwacht.
Om twee uur van den nacht
werd de uitspraak gedaan;
zij moet de dood doorstaan.
Zij zal moeten sterven, ’t zal een voorbeeld zijn
in de stad Antwerpen op een open plein.
Tot schand op een schavot,
ziet eens wat ijs’lijk lot!
Dit zal een voorbeeld zijn
Voor ieder in’t gemein !
Dees vrouw, zo slecht bedeeld,
stel ik hier tot voorbeeld
van elken dwazen mens
die stelt zijn zin en wens
op pracht en op ’t spel, zo het meermaals gebeurt
want dit wordt ten allen tijd afgekeurd
en leidt ons in’t verdriet,
lijk’t hier weer is geschied,
bij dees dame Joniaux:
Zend ze naar den Congo!
| Partituur * Madame Joniaux * | |
1. instrumentaal
|
|
2. Lien en Emma Kennis, Kasterlee circa 1975
|
In den storm
Een zeemansdrama op een liedblad uit Aarschot, nochtans ver van de kust gelegen. Exotisch voor de meeste toehoorders want op vakantie gaan naar zee was voor den Oorlog enkel weggelegd voor de rijken, en die stonden op de markt niet naar liedjes te luisteren.

Het lied gaat over een dramatische gebeurtenis, zonder vermelding van plaats of datum, dus eerder een litteraire verzameling van stereotiepen die bevestigen wat de toehoorders toch al dachten. Als het al zou gebaseerd zijn op een waar verhaal dan moeten de feiten zich voorgedaan hebben voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, de melodie dateert van 1911.
De vermelding “refrein” op het liedblad is een beetje misleidend: de tekst loopt gewoon door, er zijn geen herhalingen…
De opgegeven melodie “Un peu d’amour” (1911) kwamen we nog niet eerder tegen en dat vinden we dus interessant genoeg om het lied te restaureren.
De muziek werd geschreven door Lao Silésu (1883-1953), een Italiaanse componist die werkzaam was in Parijs, en het werd wereldwijd na 1912 bekend als “A Little love, A Little Kiss”.
In den storm
711. [A] Peeters – Van Gestel [C] Lao SIlésu (1911)
Fel woedde de storm langs onze kusten,
de regen die viel bij stromen neer.
Aaklig huilden en gierden de winden
en in dit zo onmenselijke weer
Zag men aan het strand een jonge vrouw
met een kind aan ’t hart met oogjes blauw.
Stevig hield zij het in hare armen
wijl zij bad: O God, wil ons erbarmen.
En zo stapt zij snel voort langs de zee,
’t moederhart vervuld met angst en wee.
Ach zal hij heden nog wederkomen
zuchtte d’arme vrouw die scheen te dromen.
Eensklaps ontwaarde zij in de verte
het witte zeil van een vissersboot
en een blijde kreet ontsnapt haar herte:
hij leeft, hij leeft, wat is haar vreugde groot!
Langzaam nadert het bootje het strand
gestuurd door een sterke mannenhand,
doch het werd weer achterwaarts geslagen,
nauw kunnen haar nog haar benen dragen.
’t Scheepje werd geslingerd heen en weer
want de storm verergert meer en meer.
Ploseling is’t uit ’t gezicht verdwenen,
en al haar geluk dat is nu henen.
Met verwilderd oog en losse haren
sprong de arme vrouw het water in.
Doch een man die daar kwam aangetreden
die had spoedig geraden haren zin.
Als een held sprong hij haar achterna
en bracht haar weer op het droge dra.
Maar de vrouw had het verstand verloren,
ook haar kindje zal ze niet meer horen
want het vond zijn grafken in de zee.
Ach, wat al smart, ellende en wee
bracht menig Oceaan en storm toch mede,
o neen, nergens vindt men rust noch vrede.
| Partituur * In den storm * | |
1. instrumentaal
|
Charel is geen baas van ‘t kot
“Blijf in uw kot”, voor deze Charel is dat dubbel moeilijk om dragen …

Volgens tekstschrijver Jan Dehaen moet je bazige vrouwen eens goed aframmelen om ze onderdanig te maken aan de man, want “onderdanigheid” dat was het sleutelwoord dat indertijd bij een kerkelijk huwelijk ook steeds door de pastoor uit het evangelie werd gehaald. Maar hier schijnt het uiteindelijk toch niet helemaal te helpen. En vandaag zou dat ook niet meer pakken natuurlijk, kerkelijke huwelijken zijn trouwens stilaan een curiosum geworden.
De melodie “Beer Barrel Polka” is hier ook bekend als “Rosamunde” maar is van oorsprong een Tjechisch muziekje “Skoda Lasky” (Verloren liefde) geschreven door Jaromir Vejdova.
Charel is geen baas van ‘t kot
797 [A] Jan Dehaen [C] Jaromír Vejvoda (1902-1988)
Alle weken hoor je spreken
van zovele zotte streken.
O, o, zijt toch niet verwonderd,
want het heeft nog niet gedonderd!
Bij de Charel op het hoekske,
ja, de vrouw draagt daar het broekske.
Hij zal niets vertellen,
luisterend naar zijn Belle.
Roept z’n vrouw hem: hé, Charel komt hier!
Zet u neder, doe mij een plezier:
haal even gauw wat kolen op.
Zeg Charel, wie is baas van ’t kot?
Charel, wil even luist’ren,
jij bent geen meester in ’t kot.
Charel, wil even luist’ren,
had maar genomen Mie of Lot.
Charel, wil even luist’ren,
geef haar des middags maar wat klop;
zeker zal ze dan verand’ren,
en u laten baas van ’t kot
Op het einde, ja die fijne,,
ja z’n vrouwtje Madeleine
ze was aan het kousen stoppen
en hij ging er op gaan kloppen.
Maar heel kwaad dan, ze wist ervan:
hou uw handen van mijn lijf, man,
anders zul je weten
wat je weer hebt misdreven.
‘k Sla de pispot plat op uwen kop
en de stoofhaak er nog bovenop,
dan zie je gauw en goed begot,
wie er hier baas is van het kot!
| Partituur * Charel is geen baas van ‘t kot * | |
1. instrumentaal
|
Bronnen: zangwijze "Skoda Lasky" "Groote Succesliederen van "HET KLAVERBLAD" uitgegeven in Zoutleeuw (fotocopie) (MUZ0437 pag. 48)
