De stervende soldaat
Dit lied deed me denken aan een scène uit de TV-reeks “In Vlaamse Velden” waarin het jonge hoofdpersonage in een tot modderpoelen herschapen slagveld op zoek gaat naar haar geliefde.

In het lied is het eigenlijk nog een pak erger want het gaat om een jonge moeder die alleen achterblijft met een klein kind.
De melodie is waarschijnlijk gebaseerd op “La valse des ombres” (1912, Paul Ségo) dat we al eerder tegenkwamen bij “Als de klokke slaat” en later ook bij “Hoort gij de kanonnen“. Deze keer hebben we ons echter niet gebaseerd op de originele muziekpartituur en op oude plaatopnames maar op de melodie die Walther Van Riet noteerde circa 1980 en die dus al enige interessante wijzigingen had ondergaan in het geheugen van zijn voorzangeres.
De stervende soldaat
703 [A] onbekend [C] naar Paul Ségo “La valse des ombres” (1912)
Ginds dwaalt ene vrouwe
vol droefheid en rouwe
en wenend staart zij in het ronde
Haar man moest gaan strijden
’t geen haar bracht in ’t lijden
met haar hoofd gericht naar de grond
Want dagen en nachten
staat zij reeds te wachten,
zij is uitgeput zonder krachten
Want dien zij zoo teer beminde is niet meer,
haar herte dat breekt van hertzeer.
Zij knielde neder
nam hem stil bij de hand,
kuste hem teder
nog zijn stervende wang.
Zij sprak al wenend:
kent gij uw vrouw niet meer.
Tranen rolden van zijn wangen
droevig neer.
De vrouw zonder dralen
gaat zoeken en dwalen
zo met haar klein kind door de velden
want reeds in haar oren
weerklinken de tonen
daar liggen gesneuvelde helden
Zij riep stil en hoorde
de stervende woorden
ja ’t geen haar het herte doorboorde
Zij slaakte een kreet, zij was gans ontsteld
haar man die lag nedergeveld.
Zij knielde neder
nam hem stil bij de hand (…)
Hij sprak onder ’t wenen:
“O vrouw, ik ga henen
maar wil voor ons knaapje toch zorgen.”
Hij drukt’ het aan ’t herte
en sprak dan met smerte:
“Den hemel die zal ’t u waarborgen.
Vaarwel, lieve vrouwe,
gij waart mij steeds trouwe
maar wil er mij toch niet vergeten.”
Een stervende zucht glijdt nog uit zijn mond
en moeder zinkt wenend ten grond.
Zij knielde neder
nam hem stil bij de hand (…)
Vijf jaren zijn henen,
ja vol druk en wenen
dwaalt er ene vrouw door de straten.
Zij draagt aan haar herte
een knaapje met smerte
het scheen dat ze gans was verlaten.
Zo was zij al dromend
aan een graf gekomen
al van haar tedere geliefde
In den grond beslijkt
rust zijn edel lijk
waar een houten kruisje op prijkt.
Zij zonk daar neder
al op het kille graf,
handen ten hemel
riep z’in ’t midden der nacht:
eeuwig ontnomen
de vader van mijn kind.
Hij zal er nooit wederkomen
die ik min.
| Partituur * De stervende soldaat * | |
1. instrumentaal
|
De zoon van de sergeant
Walther Van Riet kon dit en vele andere liederen circa 1980 nog noteren bij ouderen in en rond Sint-Niklaas-Waas maar tekst en melodie waren dikwijls met de jaren een beetje verwaterd. Van de melodie hebben we niet zo direct de inspiratiebron gevonden – het zal wel een frans chanson zijn uit de periode 1900-1918 en het refrein lijkt op “Les roses blanches” – maar voor de tekst konden we gelukkig vergelijken met wat Eugenius Koopman in 1916 in zijn omvangrijk liedjesschrift schreef.
In een ander liedjesschrift – van Jean en Adèle Cuypers uit Rumst – vonden we dit:
In “Volksliedonderzoek in het Noorwesten van Brabant” (Leuven KUL 1978) citeert Odette Albrecht ditzelfde lied zoals het haar werd voorgezongen door Leontine Van de Voorde uit Merchtem. Die had het horen zingen door haar vader.
Roger Hessel vond “Het kanon zwijgt” in “Volksche Oorlogsliederen verzameld door Leon Defraye” en publiceerde het zonder melodie in “Marktliederen over de Grooten Oorlog”. Die versie heeft hier en daar rijmnood en werd door Defraye waarschijnlijk niet uit de eerste hand opgetekend.
Ook Julien De Vuyst haalt een bijna identieke liedtekst aan in “Het marktlied als oorlogsthema” (Ons Heem, themanummer Tweede Wereldoorlog, 1991) (1). Die heeft hij gevonden op een liedblad (niet in ons bezit) van Frans Jacobs onder de titel “De brave sergeant” en in een handschrift als “De Zoon van de Kazerne”.
De tekst van Jacobs wijkt ook een beetje af, we kunnen vermoeden dat hij het origineel evenmin op papier voor zich had liggen toen hij het neerschreef. Of hij bewerkte het om te passen op een andere, niet nader genoemde melodie.
Zijn eerste strofe begint als volgt:
men hoort niet meer het bulderend geschut.
Men wil op aarde geen bloed meer doen vloeien,
gedaan is de vernieling en dood.
Rijmen doet deze versie niet, wat toch verbazend is in een dergelijk lied van een gerenommeerd marktzanger; de andere versies doen dat wel.
De zoon van de sergeant
702 – auteur onbekend
Het kanon zwijgt, het schijnt te rusten,
men hoort niet meer het fluitend lood.
’t Is of de aarde geen bloed meer lustte,
gedaan was vernieling en dood.
Achter het bos ziet men de maan oprijzen,
droevig aanschouwt zij het bloedig slagveld.
Ze draait de rug, voelt het afgrijzen
voor den oorlog met zijn bloedig geweld.
De brancardiers lopen heen en weer,
dragen de gekwetsten op en neer
Hoevele brave zielen,
gisteren nog kloek, vol moed
die voor hun land daar vielen
vergoten daar hun bloed?
Wie weet wat zij nog riepen,
alvorens zij insliepen
De overblijvende soldaten
schaarden zich samen in het rond
en zochten naar hunne kameraden
die zij niet zagen op dien stond.
De oude sergeant voegd’ zich bij zijn troepen
met een klein zakboekje in zijne hand.
Vol angst komt hij de namen afroepen
van hen die streden voor het Vaderland.
Het antwoord klonk uit menig mond:
Present, gedood ofwel gewond.
Opeens roept hij vol beven
den naam van zijnen zoon.
Niemand kan antwoord geven.
Geen enkele stem, geen toon.
“Frans”, roept hij eenmaal teder.
Slechts den echo klinkt weder.
Daar vonden zij tussen de lijken
den zoon van den braven sergeant.
De jongens lieten hun meelij blijken
en boden vol deelneming d’hand.
«Moed», zegden zij met de tranen in d’ogen
want allen voelden zij dien wreden slag.
De Vader stond daar onbewogen
d’ogen gericht op zijn kind dat daar lag
Hij nam het lijk op van de grond
en kustt’ het op den dode mond.
Wat zal uw moeder zeggen
wanneer ik weder keer?
Wat moet ik haar uitleggen?
Zij minde u zo teer.
Rust zacht, mijn kind, mijn braven
uw Vader zal u begraven.
Met zijn sabel ontwroet hij d’aarde
tot hij een graf had voor zijn zoon
Hij nam hem zachtjes al in zijn armen,
bedekt met bloemen kind’s laatste woon.
Blootshoofds stonden de soldaten in rangen
allen woonden zij die plechtigheid bij
Velen stonden met ’t hart bevangen:
heden aan hem, misschien morgen aan mij
Den armen Vader sprak met klem,
de tranen verstikten in zijn stem:
Gij die zo’n oorlog baarde,
beseft gij niet het kwaad
dat gij sticht op dees aarde
door uwen wreden daad?
Het bloed dat gij deed stromen
zal op u eens neerkomen.
(1)we linkten door naar de PDF van dit artikel op https://www.heemkunde-vlaanderen.be/ maar die site stuurt nu (21/11/2020) door naar onbestaande pagina’s op https://historiesvzw.be/ Wat een “vooruitgang” !
| Partituur * De zoon van de sergeant * | |
1. instrumentaal
|
De kleine smokkelaar


Een dramatische gebeurtenis, door Alberic Cattebeke gerijmd en gedicht op de melodie van “Venise la jolie”, een compositie van Jean Daris uitgebracht in 1924.
Het gaat hier niet alleen over kinderarbeid maar over regelrechte kindermishandeling. Dat kon allemaal ongestraft in die “goede oude tijd”.
De kleine smokkelaar
740 [A] Alberic Cattebeke [C] Jean Daris (1924)
Donker nacht dicht bij de grens in een huis
stond vader gereed met zijn klein knaapje
Zij waren beiden met pakken beladen.
” ’t Is gunstig weer” zei de vader,
“allez, vooruit”
Ach vader, heb toch medelij,
laat mij bij mijne moeder blij.
Ik ben bang in het gure weder,
o ’k smeek u teder, ’k ben nog zo klein.
Men noemt mij “kleine smokkelaar”,
’k heb zo een schrik voor het gevaar,
breng toch het kwaad niet in uw kind
die vader, moeder zo bemint.
“Geen geween,” klonk het met sture woorden,
“volg de baan over de grens naar het noorden.
Gij zijt klein, men zal u niet eens bemerken
en nu vooruit aan ’t werken,
als smokkelaars bloed.”
Regen wind trotseert de kleine jongen,
wat heeft hij veel naar de plaats gelongen
waar zijn buit verwacht werd ten allen tijden
Hij wil de grens overschrijden,
er klonk een schot.
’t Arme kind kwam zijn plaats te bereiken
maar viel neer, getroffen in zijne zij.
Vader zag dat er zijn knaapje ging sterven,
hij hoorde enkel nog kermen,
de laatste maal.
| Partituur * De kleine smokkelaar * | |
1. instrumentaal
|



