1

Dinant

Geplaatst door Johan Morris op 13 februari 2025 in liedbladen, liederen, Soldaten, Wereldoorlog | ∞

Het is ondertussen ruim 10 jaar geleden dat we veel aandacht hebben besteed aan Wereldoorlog 1. Hoog tijd om nog wat te snuisteren in de schier onuitputtelijke reeks liederen over deze waanzinnige periode.
We lezen op www.tracesofwar.nl dit kort relaas door Luc Van Wayenberge:
“Op zondag 23 augustus 1914 plegen de Duitsers de gruwelijkste gewelddaden tegen de burgerbevolking en worden de meeste gebouwen van Dinant vernield. In totaal worden 674 inwoners, onder wie vrouwen, bejaarden en kinderen, door de Duitse troepen vermoord. Honderd jaar na de vreselijke gebeurtenissen werd naast het klooster van de Kapucines, een monument geplaatst om de slachtoffers te herdenken. De namen van de slachtoffers zijn in het monument verwerkt. Het monument werd op 23 augustus 2014 in het bijzijn van Koning Filip en autoriteiten onthuld.”

In het boekje “Liederen na den oorlog”, in 1919 samengesteld en uitgegeven door J. Reinartz, vonden we in “1ste deel: ERNST” een lied hierover, op de melodie van “Morgenrood” die er in cijfercode wordt bij afgedrukt

Dat is dus niet de melodie van het gelijknamige socialistische strijdlied geschreven door D.J. Troelstra maar wel van een uit Duitsland afkomstig oorlogslied waarvan een vertaalde versie werd opgenomen in “De Vlaamsche Zanger – deel 1”.

We vonden de melodie van “Morgenroth” ook terug in “Melodieën-Gids voor bruiloften en andere gezellige bijeenkomsten, bevattende ruim 400 zangwijzen, voor piano of 4-stemmigen Zang”, in 1893 uitgegeven in Groningen door L.H. Deelman, waarin in tegenstelling (?) tot wat de titel voorspiegelt, tientallen Duitse strijdlustige zangwijzen werden opgenomen. Ook “Morgenroth, Morgenroth” is een strijdlied dat door Friedrich Zikoff (1824-1877) in 1864 werd gecomponeerd ter ere van de Pruisische kroonprins Friedrich III (1831-1888) tijdens de Tweede Duits-Deense Oorlog. Zijn zoon Wilhelm II was de laatste Duitse “Kaiser” en tevens de gehate leider van “het uitschot van het Duitse heer” waarvan sprake in dit lied.

Dinant

1046 [A] anoniem [C] zangwijze: ” Morgenroth” (Friedrich Zikoff)

O Dinant! O Dinant!
sieraad van het Walenland.
Hangend aan de Beiaard wanden (1),
spieg’lend uwe lustwaranden,
‘k zie u nu tot puin verbrand.

O Dinant, arm Dinant!
Mikpunt der bandietenhand.
Eerst geplunderd, toen beschoten,
dan met vuurstof overgoten
ligt gij daar tot as verbrand.

O wat lijden stond te beiden
’t arme volk der waalse gouw.
Zevenhonderd mensen vielen!
Droevig werk der lage zielen
van het Duits soldatengouw.

Twalef kleinen voelden ’t schrijnen
van het scherpe pruisisch zwaard.(2)
Moedersarm was gene hoede
voor die vuig’ Herodes woede
van dat volk in beest ontaard.

Eerst u plagen, dan belagen,
eerloos roven uwe eer:
waardig werk der grijs trawanten.(3)
Cultuurvolk! maar Satans klanten:
uitschot van het Duitse heer.(4)


(1) Dinant ligt naast de Beiaard-rots: een stuk rots dat volgens de legende afsplitste van de bergwand toen het reusachtige Ros Beiaard vanaf de rots over de Maas sprong.
(2) Twaalf kleine kinderen zouden neergesabeld zijn terwijl ze in moeders armen schuilden.
(3) Grijs was de kleur van het Duitse soldatenuniform.
(4) heer = heir, leger
PDFlogo Partituur * Dinant *
MP3logo
      1. instrumentaal

 Bronnen:
melodie in "De Vlaamsche Zanger - deel 1" (anno 1899) (MUZ0121) lied nr 62 en in "Melodieën-Gids voor bruiloften en andere gezellige bijeenkomsten" (anno 1893) (MUZ1055)
tekst in "Liederen na den oorlog" (anno 1919) (MUZ0991) bewerkt door J. Reinarts
Originele duitse tekst is van W. Hauff (1824)

Tags:

2

Liedeken van Theophiel

Geplaatst door Johan Morris op 30 januari 2025 in liedbladen, liedboeken, liederen, Over Moord & Rampen | ∞

Meermaals verwezen we hier al naar de zangwijze “Van Theophiel” zoals die enkele keren was aangeduid bij oude moordliederen. Tijd om het origineel (of wat we ervan terugvonden) hier ook een plaatsje te geven, al moeten we ons vooral baseren op producten van mondelinge overlevering. Het verhaal en de melodie(1) stammen uit de 19e eeuw of vroeger, Oostendenaar Jan Van Wulpen (1866-1930) beweert op een liedblad dat de “woorden” van hem zijn maar wij vonden ook flarden op liedbladen die nog treuren over Napoleon (+1821).

Het lied verhaalt de onfortuinlijke lotgevallen van een jongeman die naar Pruisen trekt om werk te zoeken. Als hij bij een hevig onweer in een herberg gaat schuilen komt daar ook een rijke heer het ontij ontvluchten. De uitbaters van de herberg merken dat die man veel geld en kostbaarheden bij zich draagt en ’s nachts vermoorden en beroven ze hem. Ze verstoppen een deel van de buit in de reiszak van Theophiel, sturen hem weg en geven hem dan aan bij de de arm der wet. De bewijzen zijn overtuigend, Theophiel zal terechtgesteld worden. Gelukkig is hij al heel zijn leven een godvruchtige gelovige en dus wordt zijn smeekbede gericht aan Onze-Lieve-Vrouw verhoord waarna de snode herbergier en zijn eega hun verdiende lot niet meer kunnen ontlopen.

Het is opvallend hoe in oudere liederen én in sprookjes logementhouders en hun vrouw regelmatig klanten ’s nachts schijnen te beroven en zelfs te vermoorden. In het lied van Alfons belaagt zo’n koppel zelfs zonder het te beseffen hun eigen kind! Waar rook is, is vuur zegt een spreekwoord …

Alfons komt volgens dat lied toevallig ook uit Pruisen terug, met zakken vol geld: een teken dat een zelfde oer-verhaal in varianten is blijven voortleven.

We hebben het al eerder aangestipt: lang geleden waren toehoorders geduldiger en minder gehaast dan nu. Zangstukken met 10 of meer strofen? Geen probleem toen!

Liedeken van Theophiel

1045 [AC] onbekend

Vaders en moeders hier in het ronde,
kom eens en luister naar dit lied.
Jonkheid hoe ik het u zal verkonden
wat er in Duitsland is geschied.
Hoe men kan komen in zo’n geval
is een exempel voor ons al.
En Theophiel was op de baan
in Pruisen achter werk gegaan.

En Theophiel was op de baan
in Pruisen achter werk gegaan.

Regen en bliksem en donderslagen
zo een onweder werd nooit gehoord
hij steld’ op God zijn betrouwen alle dagen
en ging door het slecht weder voort
hij zag van verre een herberg staan
hij is er dan naartoe gegaan
vroeg aan den baas om logement
door het slecht weder was hij kontent

Daar kwam een heer de deur opensteken
tot Theophiel zijn druk en ellend
hij kwam daar tegen den baas te spreken
maakt aan hem zijn reize bekend
Zo een onweder heeft nooit bestaan
dat er geen mens er door kan gaan.
Zie toch wat smerten en getraan
als men het werk moet zoeken gaan.

Zij drinken, eten en vertellen
dan was het tijd om slapen te gaan
duizend frank kwam den heer te bestellen
en sprak, totdat ik morgen opsta.
Ziet hoe het geld den mens verblindt,
waar dat de baas zijn lust in vindt
met zijne vrouw vol wreedheid groot
hebben zij samen dien heer vermoord.

Z’hebben zijn koffer opengebroken
200 frank en d’horloge daarbij
in Theophiel zijn zakken gestoken
om hem te brengen in druk en lij.
‘s Morgens als hij kwam op te staan,
hij ging op reis langs bos en baan.
Den baas is naar de wet gegaan
zei: Theophiel heeft die moord gedaan

Men deed terstond telegraphieeren
en in de stad werd hij gearreteerd
van de gendarmen gekoord en gebonden
naar het prison getransporteerd.
Hij werd beschuldigd van die moord
wat een droefheid als hij dat hoort
Op ’t tribunaal, wat droefheid groot,
werd hij verwezen naar de dood.

Baas en bazin werden ontboden
zeiden dat hij de moord had gedaan
dat het niet anders konde komen,
dat het niet anders konde bestaan.
Zie hoe dat hij versteld kwam staan
als zijn pakje werd opengedaan.
’t Geld en horloge tot zijn ellend
maakt hem als moordenaar bekend.

In ’t gevang heeft hij een brief geschreven,
aan zijne moeder maakt’ hij bekend
dat hij onplichtig moest laten het leven.
Dan heeft zij zich op reis gesteld.
Als zij dan kwam bij hem gegaan
vroeg ze wat dat hij had gedaan.
Dat hij moest sterven op ’t schavot,
voor ene moeder wat droevig lot.

Ach kind, wanneer gij werd geboren
had ik u liever naar ’t water gebracht
om lijk een hond u te versmoren
ach Theophiel waar was uw gedacht?
Als ik u in ’t gevang zie staan
mijn moeders hert breekt van getraan
een moeder moet sterven van verdriet
als zij zulks van hare kinders ziet.

Ach moeder, wilt mij niet verlaten
God weet dat ik geen moordenaar ben
Maria ook zal nooit toelaten
dat ik onplichtig ’t schavot beklim.
Ik heb Hem van jongsaf bemind
en Haar getrouwelijk gediend:
zij zal mij helpen uit mijn lot
eer ik zal komen op ’t schavot.

Theophiel bad Haar alle dagen
ach Ons-Lievrouw, mijn lijden is hard.
Maar zij heeft hem ook niet verlaten
hielp Theophiel uit zijn druk en smart.
Binst den nacht kwam zij bij hem gegaan
en gaf hem daar een schoon vermaan:
morgen zijt gij uit druk en rouw
maar vergeet nooit God en Ons-Lievrouw.

Bazin en baas gingen aan ’t drinken
kregen discussie op ’t onverwachts:
de vrouw kwam haren man verwijten
dat hij van dien heer de moordenaar was.
Als de geburen dat hebben verstaan
zijn zij snel naar de wet gegaan.
Baas en bazin met volle kracht
werden dan naar ’t gevang gebracht.


(1)melodie ook “Constant en Constantie” genoemd en zeer verwant met “Hoe lig ik hier in dees ellenden” (liedblad anno 1759) of “Ach vrienden die hier staan in ’t ronde” (uitgeverij Van Paemel, Gent, 17xx-1860)

PDFlogo Partituur * Liedeken van Theophiel *
MP3logo
      1. instrumentaal

 Bronnen:
Zangwijze ondermeer gevonden in "Filosofen van de Straat" (Roger Hessel); afwijkende versie in het oudere "Volkslied in West-Vlaanderen" (Roger Hessel, lied nr 26)
Tekstversie van Jan Van Wulpen in "Muzikaal Erfgoed van Oostende" (Roland Desnerck)
Afwijkende tekstversie in "Marktzangersliederen uit Erpe-Mere" (Julien De Vuyst)
Oud anoniem liedblad (verzameling Erik Wille)
Beste tekstversie op een anoniem liedblad "Theophiel was op de baan" met op de keerzijde "Constant en Constantia" (verzameling Erik Wille)

Tags:

0

Nieuw lied van Charlotteken en Constant

Geplaatst door Johan Morris op 16 januari 2025 in liedbladen, liederen | ∞

We beschikken over honderden liedbladen en copieën ervan, vaak anoniem, zonder vermelding van zangwijze. Af en toe vinden we een lied van zo’n liedblad terug in een andere uitgave van dezelfde marktzanger, maar wel met iets meer informatie.
Zo ook het “Nieuw Lied” over Charlotteken dat uiteindelijk uit het repertoire van François Treve blijkt afkomstig te zijn, een 19e eeuwse Ieperling die ook in Brussel actief was. Een hele marktzangersfamilie overigens want ook Jean-Baptist, Constant en Leopold waren marktzangers.


De zangwijze verzwijgt de zanger bewust, zodat andere marktzangers zijn lied niet al te gemakkelijk kunnen “lenen”, tenzij ze een optreden van de auteur zouden bijwonen uiteraard. Vervelend voor ons ook, want de zanger is al lang niet meer in leven en fonoplaten maakte hij niet, dus hebben we onze fantasie aan het werk gezet.

Het is een moraliserend lied, en al in de eerste strofe weet iedereen hoe laat het is: een meisje dat “in het affront” was geraakt, die was dus verleid, bezwangerd en in de steek gelaten. Ze hoopt op begrip van haar “goede mama” maar dat schijnt nogal tegen te vallen.

Nieuw lied van Charlotteken en Constant

1044 [A] François Treve [C] Johan Morris

Moeder, ‘k ga u wat zeggen
nu ik ben in ’t verdriet,
gij moogt het niet uitleggen
tegen mijn vader niet.
’t Is nu al vier-vijf weken
dat hij niet meer ’n komt
en nu laat hij mij steken
als ik ben in ’t affront!

O Charlotteken, het is te laat.
Dat zal u leren liegen,
uw moederke bedriegen.
O Charlotteken, ziet hoe het gaat
als gij niet ’n luistert
al naar uw moeders raad !

Moeder, wie zou dat denken
van zo ’n brave jong?
‘k Verkwijn nog van ellende
als hij niet komt weerom.
Ik kan ’t nog niet geloven,
hij was zo zoet en zacht.
En heeft hij dan gelogen?
Dat had ik nooit verwacht.

’t Was met de kermisdagen
wij stapten zij aan zij.
’t Was dan dat hij mij vraagde:
« Charlot, bemint gij mij? »
Ik dacht aan geen bezwaren,
‘k zei aan Constant van ja.
En nu laat hij mij varen,
brave, goede mama.

‘k Heb al vier maal geschreven
en sprak schoon tot Constant
maar geen antwoord gekregen,
wat denkte gij daarvan?
Zou hij mij dan verlaten
en met een ander gaan?
Dan kan ’t mij niet meer baten,
dan is’t met mij gedaan!

Nu, moeder, voor het laatste,
als ik blijf in de pijn
dan zal het voor veel meisjes
een schone spiegel zijn.
Zij zien ’t nu voor hun ogen
hoe ‘k op mijn achttien jaar
verlaten ben, bedrogen
door een valsen minnaar!

Oh Charlotteken, ziet hoe het gaat.
Als ander meisjes zingen,
en lustig dansen, springen
dan kunt gij, Charlot, tot uw getraan,
thuis al in den hoek
bij de wiege blijven staan!

PDFlogo Partituur * Charlotteken en Constant *
MP3logo
      1. instrumentaal

 Bronnen:
op een liedblad gedrukt bij H. Van den Broeck-Jacobs in Aalst
(MUZ0734 pag. 274)

Tags:

Copyright © 1967-2026 Wreed en Plezant Alle rechten voorbehouden.