Den laatste nacht slaap ik in ’t huis
Alberic Cattebeke dichtte (naar eigen zeggen) en zong alle liedjes op zijn 30e liedblad, gedrukt bij “De Vereenigde Invalieden, Leeuwstraat 41, Gent”. Cattebeke was inderdaad bij een ongeval met een tram beide onderbenen kwijtgeraakt.
Hij koos bij het eerste lied op dat blad voor de populaire melodie van “Drink en vergeet”, op zijn beurt een contrafact van “Why don’t my dreams come true”, waarvan de melodie werd bedacht door George E. Patten, het enige lied dat ons van hem bekend is. Misschien was George E. familie van een beroemde generaal (wiens naam wel anders werd geschreven), maar biografische gegevens vonden we niet terug. Wel de partituur van zijn lied, daterend van 1923, en opgenomen in een “Public Domain Library”, wat zou kunnen betekenen dat hij zijn lied niet lang heeft overleefd.
Cattebeke beschrijft de lichte wanhoop van een man die te oud is geworden om alleen te kunnen blijven wonen en daarom verzocht wordt (of zelf heeft gekozen) om naar een “ouderlinggesticht” te verhuizen. Zijn volwassen kinderen kunnen voor hem niet zorgen, er zit dus niets anders op.
Dit speelt zich af tijdens het interbellum en van “WoonZorgCentra” was er nog lang geen sprake… Wie vermogend genoeg was kon in een privé-pension terecht, anderen moesten rekenen op de naastenliefde van nonnetjes in een klooster. Erg aangenaam was het leven in ’t gesticht niet, dat weet ook de oude vader in dit lied. Maar hij ondergaat vrij gelaten zijn lot.
Den laatste nacht slaap ik in ’t huis
1036 [A] Alberic Cattebeke [C] Georges E. Patten
Een vader tot zijn zoon
die sprak op droeven toon:
” ‘k Heb hier mijn brief wellicht
voor ’t ouderlinggesticht.”
“De laatste nacht slaap ik in ’t huisje
waar ik geboren ben.
Is’t voor uw vader geen kruise?”
klonk het met droeve stem.
“Gewerkt heb ik gans mijn leven
voor mijne kinders klein;
nu zijn ze groot en ik moet er verplicht
naar een ouderlinggesticht.”
“Daar gij nu ook als vent
één mijner kinders bent
vraag ik u met fatsoen:
kunt gij daar niets aan doen?”
Zijn zoon, getrouwd weleer
die sprak: “Ach, vader teer,
gij kunt zo niet bestaan,
waar zoudt gij elders gaan?”
De vader zweeg nu maar,
’t uur van vertrek was daar
en hij verliet zijn woon
daar van zijn oudsten zoon.
” ‘s Morgens,” sprak d’oude man,
binst hij zag door het raam,
“ginds in ’t gesticht misschien
zal ik de zon ook zien.”
| Partituur * Den laatste nacht slaap ik in ’t huis * | |
1. instrumentaal
|
Bronnen: zangwijze: "Why don't my dreams come true" ook gekend als "Drinkt en vergeet" Liedblad Alberic Cattebeke, Korrijk, 30e uitgave van Vlaamsche Liederen
Het vertrek der patriotten tot de Brabantse legers
Ook dit lied werd gezongen (?) tijdens de zogenaamde “Brabantse Omwenteling” (1789-1790). Voor de muziek ging de onbekende tekstschrijver te leen bij een aria uit een franse opera uit die tijd.
Die tekstschrijver was allicht geen arme volksjongen, aan het gezwollen, academische taalgebruik te oordelen. Ook Van der Noot en C° konden blijkbaar rekenen op creatieve propagandisten, want zoals in alle strijdliederen moesten de moedige strijders opgehemeld en verheerlijkt worden, kwestie van nog meer strijdvaardigen te kunnen recruteren. Het lijkt in zo’n liederen steeds alsof “sterven voor het Vaderland” het hoogste is wat een geslaagd mens kan bereiken. De achtergebleven familie en kroost dachten daar waarschijnlijk anders over want bittere armoe was hun lot.
Het vertrek der patriotten tot de Brabantse legers
1034 [A] onbekend [C] F.A.D. Philidor (1726-1795)
Adieu, Ouders, Bloedverwanten,
adieu, vrienden altemaal.
‘k Ga de staak van ’t recht herplanten
door de dood of zegepraal.
De natuur met hare trekken
heeft geen kracht op mijn gemoed:
adieu dan, ik moet vertrekken
voor het Vaderlandse Goed.
Adieu, lieve metgezellen,
door een hart aan mij verknocht:
‘k ga de vijand nedervellen,
’t is het oogmerk van mijn tocht.
Kwam ik door het staal te sneven,
zo tot mijn als uw geluk,
‘k hoop in uw gemoed ’t herleven:
dit geeft troost in mijnen druk.
Zijn de ketens reeds gesmeden
voor de wrede dwinglandij
om te persen onze leden:
‘k ben van Brabant, ik ben vrij!
Zal ik mijnen hals dan bogen
en lafhartig slave zijn?
Neen, dat zal ik nooit gedogen,
liever dood als nog in pijn.
Als de kogel mij zal raken
en doorboren ’t ingewand,
wilt voor mij dit grafschrift maken:
« Hier ligt hij voor ’t Vaderland »
Maar als ik zal wederkeren
met een lauwer in de hand,
wilt mij met den lof vereren:
« Hij leeft nog, voor ’t Vaderland »
| Partituur * Vertrek der patriotten * | |
2. instrumentaal
|
Bronnen: tekst op een straatzangersblaadje uit de 18e eeuw Muziek: een aria uit de opera "Sancho Panza"
De verdreven dwingeland
Bedoelde dwingeland is Joseph II, de “keizer koster” (1741-1790) die dusdanig veel hervormingen opdrong – waaronder niet in het minst het muilbanden van de kerkelijke tradities – dat de bevolking uiteindelijk in opstand kwam en hem verjoeg.
In werkelijkheid was het natuurlijk niet zo simpel als hierboven samengevat en vele van zijn hervormingen waren in feite bedoeld om meer vrijheden te waarborgen, maar ze kwamen te vroeg en hij trapte op teveel zere tenen. Zijn inperking van het aantal kerkelijke feestdagen kon alvast in Vlaanderen op weinig bijval rekenen: het was hier traditiegetrouw bijna elke week “kermis” en de daarmee gepaard gaande braspartijen waren inderdaad niet bevorderlijk voor wakkere werkzaamheden in het begin van de week, maar de Vlamingen wilden dat behouden want de werkdagen van 12 tot 16 uren zwaar labeur waren anders niet vol te houden.
In 1789 leidde dat tot de zogenaamde “Brabantse Omwenteling” en uit die periode dateert het lied.
Joseph was zowel de keizer van de “Oostenrijkse Nederlanden” – waar het huidige Nederland toe behoorde – als van de “Zuidelijke Nederlanden”, zeg maar Vlaanderen en een stuk van Wallonië. De opstand greep plaats in het hele gebied van die Zuidelijke Nederlanden, dus ook in Henegouwen en Limburg, en niet alleen in Brabant.
Hendrik Van der Noot (Henri in het lied) was één van de frontmannen en de opstand leidde tot het uitroepen van de “Verenigde Nederlandse Staten”, maar na de dood van Joseph II in 1790 kon zijn opvolger het tij doen keren en kwamen de Oostenrijkers terug aan de macht. Dat is in het lied nog niet het geval…
Het onafhankelijke België kwam pas 40 jaar later: eerst moesten de franse revolutionairen en Napoleon hier nog passeren, gevolgd door Willem I der Nederlanden.
Jeppe (spreek uit Zjeppe) is uiteraard de volkse naam van Joseph II
De verdreven dwingeland
1035 [A] onbekend [C] trad. 18e eeuw
1. Wie was den Vorst van ’t Nederland?
Joseph
Wie smeed’ voor ons den slavenband?
Joseph
Wie joeg men uit zijn Hertogdom,
wat riep het Volk van rond en om?
Joseph, Joseph moet weg
Joseph, Joseph moet weg
2.Wie was den dief van Gods altaar?
Joseph
Wie was den kerkenplunderaar?
Joseph
En wie verdient Hemelse wraak,
wat is de algemene spraak?
Joseph, Joseph moet weg
Joseph, Joseph moet weg
3.Wie is van Jeppe lang gekweld?
Brabant
Wie is in volle recht hersteld?
Brabant
Wie is ontlast van ’t Duitse ras
en is weer als tevoren was?
Brabant, Brabant, Vrij Land.
Brabant, Brabant, Vrij Land.
4.Wie trok ons uit de slavernij?
Henri
Wie maakt het nederland weer vrij?
Henri
Wie staat in ons gemoed geprint,
wie wordt van ’t Volk het hoogst bemind?
Henri, Henri, Henri.
Henri, Henri, Henri.
5.Wie had verloren Recht en Wet?
De Staat.
Wie is van Jeppen afgezet?
De Staat
Wie drijft de vijand uit het land
en stelt de Republiek in stand?
De Staat, de Staat, de Staat.
De Staat, de Staat, de Staat.
| Partituur * De Verdreven Dwingeland * | |
1. instrumentaal
|
Bronnen: Muziek gebaseerd op "Es ritten drei Reiter zum Tore hinaus"- 18e eeuw In Vlaanderen bekend als "Van den koekoek" en in Nederland als "Al is ons prinsje nog zo klein" Tekst gevonden in "Het Volkslied onder de Brabantsche Omwenteling van 1789", Dr. J. Grietens en Dr. E. De Goeyse, Kon. Vlaamsche Academie voor Taal- en Letterkunde, Reeks VI nr 62, anno 1940

