Op de kerkhoven

Elke De Greef zocht in 2001 alles bij mekaar wat ze kon vinden van “volksliederen” die geschreven en gezongen werden over en tijdens WOI. Ze verzamelde aldus een 1000-tal liedjesteksten over dit onderwerp! Aan ons de uitdaging om de bijpassende melodieën terug te vinden maar … dat lukt slechts zeer gedeeltelijk.
Het boekje “Volksche Oorlogsliederen” van Leon Defraye uit Deerlijk was één van haar vele bronnen en daarin vond ze dit lied “Op de kerkhoven”. Defraye vermeldt helaas noch auteur, noch zanger, noch zangwijze.
Roger Hessel vond een vrijwel identieke tekst terug op een liedblad van Aloïs Van Peteghem, ook zonder vermelding van zangwijze, en nam de tekst over in zijn “Marktliederen over de ‘Grooten Oorlog’ ” (2011, Torhout)

Wij denken dat de toendertijd populaire melodie “Malgré tes serments” (1913) afgeleid van “I Wonder Who’s Kissing Her Now?” (1909) hierbij hoort.
![]() |
![]() |
In onderstaande passionele uitvoering wordt met het refrein begonnen.
Op de kerkhoven
975 [A] onbekend [C] Joseph E. Howard (1870-1961)
Ginder aan den IJzerdijk,
in de streek daar, verwoest en verlaten,
was zuster en broer
op zoek en op toer
naar de begraafplaats der soldaten.
Daar ergens op ’t oorlogsveld
ligt haar vent, haren Marc stil begraven.
Zij ziet kruisen staan,
en met ogen vol traan,
zeer bedroefd trekt zij er op aan.
Zij sprak: hier liggen al die helden
die de duitsers wreed nedervelden.
Dat zicht trof haar hart
en met droeve smart
zuchtte zij: waar rust hij?
Ja, waar ligt Marc nu, mijn beminde?
Ach God, laat mij toe hem te vinden,
dat ik deze kroon op zijn kruisje kan slaan,
dan heb ik mijn plicht gedaan.
Zij gingen dan verder voort,
zij al zuchtend en zo voort al treurend.
Zij was krank en broos, zij was troosteloos,
haar broer trachtte haar op te beuren.
Hier en daar zag zij een kruis
en zij ging er het naamplaatje lezen,
maar Marc vond zij niet,
het was weer nieuw verdriet,
en zo trok men verder door ’t riet.
Dan zag men Hofstadekerk,
daar was ’t kerkhof van duizenden braven.
Zij kreeg nieuwen moed,
daar henen te voet,
zij wilde toch zien al die graven.
Gejaagd kwam z’op ’t kerkhof aan
en zij ging dan door wegen en lagen.
Was voorop gegaan
en het zoeken gedaan
bleef zij daar opeens stille staan.
3. Op het kruis leest zij: Marc Verplanken.
Gedaan waren hare weeklanken.
De schrik brak haar levensdraad ineens af,
zij viel dood op zijn graf.
Haar broer riep: gij Duitse barbaren,
lafaards, gij kwaamt niemand te sparen.
Een mens zou verliezen hier al zijn geduld,
haar dood is hier ook uw schuld.
| Partituur * Op de kerkhoven * | |
1. instrumentaal
|
Bronnen: zangwijze: "I Wonder Who's Kissing Her Now?" (1909) - "Malgré tes serments" (1913) De muziek hiervan werd in feite geschreven door Harold Orlob (1883-1982) die de rechten doorverkocht aan Joseph E. Howard (1870-1961). Daar kreeg Orlob spijt van toen er in 1947 een film uitkwam over het levensverhaal van Howard onder de titel "I Wonder Who's Kissing Her Now?", waarbij Howard al die tijd ook het auteurschap had geclaimd. Orlob haalde zijn gram voor het gerecht. Zelfde zangwijze in Wreed & Plezant nr 257 "De droom van een schildwacht" Tekst vermoedelijk van Aloïs Van Peteghem, gevonden in "Volksche Oorlogsliederen” (deel 1, 1939), verzameld door Leon Defraye (in MUZ0725 pag. 1104) Een bijna identieke versie werd overgenomen als "Op het Militair Kerkhof" in "Marktliederen over de 'Grooten Oorlog' " (Roger Hessel) (MUZ0532 pag. 339)
Mijn afscheid aan vrouw en kinderen
Een soldaat neemt afscheid van vrouw en kinderen want hij moet helpen om een Wereldoorlog te winnen. Maar dat doet hij niet met volle overtuiging en hij zou veel liever bij vrouw en kinderen blijven. Met zijn wensen wordt er helaas geen rekening gehouden.


De onbekende tekstdichter koos voor “Le crédo du paysan” als zangwijze, een aria uit de gelijknamige opera (1890) van Gustave Goublier (15 January 1856–27 October 1926), pseudoniem van Gustave Conin.
Er hoort een aanzwellend orkest bij maar dat hadden de marktzangers dus niet. De melodie lijkt ons wat eentonig om zonder begeleiding te zingen, maar ze was wel zeer populair en vooral: bombastisch-melodramatisch.
Hier een Vlaamse versie gezongen door Arnold De Munnynck (1883-1977), jaar van opname onbekend.
Mijn afscheid aan vrouw en kinderen
974 [A] onbekend [C] G. Goublier (1856-1926)
Vaarwel, o vrouw, vaarwel, o teergeliefde,
nu word ik steeds ontrukt aan uwe zij.
Hij, die u mint uit ’t diepste van zijn harte,
gaat weg van u, misschien ja voor altijd.
Mijn smeekstem kan, helaas, tot niets meer baten.
Gij hoort mij niet, daar ligt gij uitgestrekt.`
Ik ruk nu op en druk u aan mijn harte
en denk steeds aan mijn arme kleinen zoet.
Dierbare vrouw, mijn troost, mijn schat op aarde,
en gij mijn kleinen zoet, die ik nu verlaten moet.
Vaarwel te samen, mijn dierbare geliefden,
en gij, vier kleinen zoet, die vader wenen doet,
begrijpt nog niet, helaas, de smart van vaders hart.
Waar zijn zij heen, die schoon’ en zoete tijden,
toen ik met vreugde rustte aan uw zij?
Gij waart voor mij een waar geluk op aarde.
Gij waart mijn troost, mijn leidster hier op aard.
Ik denk nog steeds aan al die schone dagen
toen gij met open armen kwam tot mij
en liefdevol mij drukte aan uw harte
en steeds mijn wangen kuste, zacht en teer.
En nu sta ik te Luik al in de straten,
het moordend wapen rust steeds aan mijn zij.
Daar klinkt een knal, helaas, ’t zijn de granaten
van den vijand die zaaien moord en brand.
Waarom op aarde nu toch al die rampen?
Zeg eens waarom die oorlog moet bestaan?
Zijn dan de mensen nu van gener waarde?
Of hebben w’eens elkander iets misdaan?
Schep moed, mijn vrouw, en troost uw lieve kleinen,
een groten schat heeft God voor u bewaard.
Ik zal nochtans niet, zoals vele braven,
sterven den dood door kogel, poer of lood.
Ook wat zult gij met rood geweende wangen
steeds van geluk roepen: “O, vader zoet,
wij zijn toch niet gelijk veel arme kleinen
wiens vader rust steeds in het kille graf.”
4. Verre van u zit ik, uw arme vader,
die leeft in druk en pijn, met ’t hart vol medelijden
voor u, o vrouw, en gij mijn lieve kleinen
die mij zo duurbaar zijt, en ik zoveel moet lijden.
Slaapt zacht, o kinders zoet, vader die denkt aan u.
| Partituur * Mijn afscheid aan vrouw en kinderen * | |
1. instrumentaal
|
Bronnen: zangwijze: "Le crédo du paysan" (opera 1890) partituur in MUZ0775 pag 274, tekst in "Volksche Oorlogsliederen" (1939) - Leon Defraye (1899-1977) Als "De stervende Vader" op anoniem liedblad uit verzameling Willy Machiels (MUZ0940 pag 77) overgenomen in "De Eerste Wereldoorlog in het Vlaamse volkslied Verzameling van teksten:" (Elke Degreef) (MUZ0725 pag 1097 -lied nr 745)
Wanneer komt vader weer ?
Een (klein) meisje is zwaar ziek en haar lieve vader is als soldaat naar het slagveld gestuurd.
Hij had haar beloofd op Sinterklaasdag terug te zijn, maar dat was niet gelukt. Integendeel, de familie is zelfs zonder nieuws. Leeft hij nog? Van moeder komt ze het niet te weten, die verklaart uiteindelijk dat ze het ook niet weet.
Dan sterft het meisje en komt het bericht dat vader dezelfde dag gesneuveld is. De eenzame weduwe kan het niet verwerken en wordt gek.
Nergens in het lied wordt de oorlog expliciet vervloekt, wat zou het ook helpen: noch soldaten, noch hun familie zijn van tel…
De uiterst populaire zangwijze “Sous les ponts de Paris” vinden we bij vele marktzangersliederen terug, maar wie deze tekst schreef weten we niet.
Wanneer komt vader weer ?
973 [A] onbekend [C] Vincent Scotto (1874–1952)
“Moeder waar blijft vader zo lang?
Ik ben voor hem zeer bang.
Toen hij vertrok sprak hij verblijd:
’t is maar voor korten tijd.”
Zo sprak een meisje, lief en teer,
die op haar ziekbed lag te kwijnen.
Het vroeg alom naar vader weer,
en zuchtte tussen hare pijnen:
Moeder, ik smeek u teer,
wanneer komt vader weer?
Ik ben zo ziek en kan geen hulp verwerven,
‘k wil vader zien vooraleer ik zal sterven.
Jazeker, vader zoet,
hij was voor mij zo goed.
Toen hij vertrok sprak hij nog: “Lieve klein,
’k zal met Klaasdag thuis zijn!”
Klaasdag is reeds zo lang voorbij,
nog is er niets voor mij.
Geen enk’le brief, nog zelfs geen kaart,
ik ben voor hem vervaard.
Zou vader reeds gesneuveld zijn?
Dit kom ik aan moeder te vragen.
Ach, die gedachten doen me pijn,
ik kan ze van mij niet verjagen.
Ach moeder, gij weet toch wel iet,
want g’hebt zoveel verdriet.
Ja, gij verzwijgt mij de waarheid,
ik zie hoe dat gij lijdt.
Is vader dood? Is hij gewond?
Ofwel: is hij reeds krijgsgevangen?
’k Verwacht het antwoord uit uw mond,
ach moeder, voldoet mijn verlangen.
De moeder dan, vol zielesmart,
drukt haar kind aan haar hart.
Zij sprak: ach, lieve Martha klein,
uw vragen doen mij pijn.
Ik weet waarlijk van vader niet,
dit moet ik u rechtuit verklaren.
Ik leef op hoop in het verschiet,
en denk ook dat God hem zal sparen.
4. De nacht die ging voorbij
in droeve smart en lij.
De kleine Martha kwam de geest te geven,
diezelfde morgen kwam vader te sneven,
en korten tijd nadien
was er iets droefs te zien:
die arme vrouwe met ’t harte zo broos
werd daarvan zinneloos.
| Partituur * Wanneer komt vader weer ? * | |
1. instrumentaal
|
Bronnen: zangwijze: Sous les ponts de Paris uit "Volksche Oorlogsliederen" (1939) - Leon Defraye (1899-1977) overgenomen in "De Eerste Wereldoorlog in het Vlaamse volkslied Verzameling van teksten:" (Elke Degreef) (MUZ0725 pag 1102 - lied nr 753) Ook in liedjesschrift van ELiza Baguet, eveneens geciteerd door Elke Degreef (MUZ0725 pag. 1056 - lied nr 707) Ook in anoniem liedjesschrift uit Evergem, anno 1916, als "Het Ziekelijk Kind" (MUZ0766 pag. 9) Ook in het soldatenliedschrift bewaard door Maria Delphina Peelman (MUZ0563 pag 25-26)

